BGH - VIII ZR 37/03
PRAWO w IT
Spis treści |
Opis sprawy
Krótki opis sprawy
Tezy
Tezy
Treść wyroku
Nieoficjalne tłumaczenie przygotowane dla serwisu LawInIT przez Justynę Kurek. Źródło strona JurPC Dok 281/2004 ust. 1-23.
BGH - wyrok z dnia 3 listopada 2004 r. - VIII ZR 37/03
Powiązane przepisy § 312 d ust. 4
Stan faktyczny
Powód jest zawodowym sprzedawcą złotej i srebrnej biżuterii. Powód, w dniu 7 września 2002 wystawił na portalu eBay 15ct. diamentową bransoletkę do licytacji z ceną wywoławczą 1 euro oraz określił termin aukcji internetowej – jeden tydzień. Pozwany, w dniu 14 września 2002 r. złożył najwyższą ofertę w wysokości 252,51 euro. Pozwany odmówił jednak odbioru bransoletki i zapłaty ceny.
Powód zażądał od Pozwanego zapłaty ceny 251,51 euro oraz dodatkowo 11 euro kosztów przesyłki, czyli w sumie 263,52 euro wraz z odsetkami. Sąd pierwszej instancji (Amtgericht) oddalił powództwo i dopuścił odwołanie. Sąd drugiej instancji (Landgericht) odrzucił apelację powoda. Powód, w dopuszczonej przez sąd odwoławczy rewizji, podtrzymał żądania pozwu.
Powody rozstrzygnięcia
I.
Sąd odwoławczy zważył co następuje:
Pomiędzy stronami doszło do zawarcia umowy sprzedaży w formie umowy na odległość w znaczeniu §312 b ust. 1 BGB . Powodowi nie przysługiwało jednak roszczenie o zapłatę ceny sprzedaży, w związku z tym, iż Pozwany swoje złożone podczas zawierania umowy oświadczenie woli skutecznie odwołał, zgodnie z dyspozycją §312 d ust. 1 w związku z §355 ust. 1 BGB. Pozwanemu nie zostało wyłączone prawo odstąpienia od umowy na mocy §312 d ust. 4 pkt. 5 BGB, w związku z tym, iż w przypadku prowadzonej aukcji internetowej nie doszło do licytacji w rozumieniu §156 BGB. Umowa sprzedaży nie została zawarta w drodze przybicia, w rozumieniu §156 BGB, a w ten sposób iż, Pozwany złożył ofertę kupna w zakreślonym przez Powoda terminie na przyjęcie najlepszej oferty kupna.
II.
Rewizja powoda nie zasługuje na przyjęcie i zostaje oddalona. Powodowi nie przysługuje w stosunku do Pozwanego roszczenie z §433 ust. 2 BGB o zapłatę ceny bransoletki, w związku z tym iż Pozwany skutecznie odwołał swoje oświadczenie woli, złożone przy zawieraniu umowy sprzedaży, zgodnie z §312 d ust. 1 w związku z §355 BGB.
1.Ponadto, Sąd Odwoławczy, zważył, iż w dniu 14 września 2002 r w ramach tzw. aukcji internetowej organizowanej przez eBay doszło do zawarcia umowy sprzedaży bransoletki. Kwestia ta jest pomiędzy stronami bezsporna. Sąd Odwoławczy potwierdził ponadto spełnienie przesłanek z §312 d ust. 1 BGB do skorzystania przez Pozwanego z prawa odwołania swojego oświadczenia woli zgodnie z §355 BGB. Umowa on-line zawarta pomiędzy Powodem jako przedsiębiorcą (w rozumieniu §14 ust. 1 BGB) a Pozwanym jako konsumentem (w rozumieniu §13 BGB) stanowi tzw. “umowę zawartą na odległość” w rozumieniu §312 b ust. 1 BGB. W ocenie Sądu Rewizyjnego, fakt ten jest równie bezsporny, co przyjęcie przez Sąd Odwoławczy, że Pozwany złożone przez siebie, w związku z zawieraniem umowy, oświadczenie woli w stosownym czasie odwołał, zgodnie z §312 d ust. 2 BGB. W swojej skardze rewizyjnej, stwierdzone zostało jednak, iż Pozwanemu nie przysługiwało zgodnie z §312 d ust. 4 pkt. 5 BGB prawo do odwołania oświadczenia woli, ponieważ umowa została zawarta w trybie tzw. licytacji. Tego poglądu prezentowanego w skardze rewizyjnej nie udało się przeprowadzić.
2. Słusznie Sąd Odwoławczy zaprzeczył jakoby doszło do spełnienia przesłanek wyłączenia prawa odwołania zgodnie z §312 d ust. 4 pkt. 5 BGB. Zgodnie z tym przepisem, prawo do odwołania oświadczenia (w tym przypadku odstąpienia od umowy – przypis JK) nie przysługuje, o ile nic innego nie zostało określone, w przypadku umów zawieranych na odległość, do których zawarcia doszło w trybie licytacyjnym (§156 BGB). Z taką umową nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
a) Przeciwnie twierdzeniom zawartym w skardze rewizyjnej, strony nie zawarły umowy sprzedaży bransoletki w ramach aukcji internetowej przeprowadzonej na platformie eBay w trybie licytacyjnym w rozumieniu §156 BGB. Zgodnie z §156 ust. 1 BGB do zawarcia umowy dochodzi w przypadku licytacji poprzez przybicie. Przybicie stanowi oświadczanie woli aukcjonariusza, zgodnie z którego treścią dyspozycja składającego ofertę zostaje przyjęta (BGHZ 138, 339, 342). Tak rozumiane przybicie nie miało miejsca w przypadku aukcji internetowej na stronie internetowej eBay, a w związku z tym nie miała miejsca licytacja w rozumieniu §156 BGB.
aa) Zawarta pomiędzy stronami w ramach aukcji internetowej umowa sprzedaży nie doszła do skutku w trybie określonym w §156 BGB poprzez przybicie aukcjonariusza, a poprzez złożenie oferty i jej przyjęcie zgodnie z §145 ff. BGB (por. BGHZ 149, 129, 133 ff.). Poprzez wystawienie przez Powoda na stronie internetowej eBay 15 ct. diamentowej bransoletki na licytację z ceną wywoławczą 1 euro, i rozpoczęcia aukcji, doszło do zamieszczenia wiążącego zaproszenia do złożenia oferty kupna, skierowanej do tego, kto w czasie trwania aukcji, złoży najkorzystniejszą ofertę. Warunek ten spełnił Pozwany poprzez złożenie swojej oferty. Z tego twierdzenia wychodzi skarga rewizyjna. Ta treść oświadczenia woli stron (§§133, 157 BGB) jest zgodna z postanowieniami odnoszącymi się do zawarcia umowy zgodnie z §7 ogólnych warunków umów określonych przez portal eBay, które są wiążące dla uczestników, którzy biorą udział w aukcjach internetowych. Przybicie, w rozumieniu §156 BGB nie było przewidziane w ogólnych warunkach umownych i w związku z tym nie mogło do niego dojść.
bb) Od błędnego założenia wyszły twierdzenia zawarte w skardze rewizyjnej, jakoby równocześnie dochodziło do spełniania przesłanek licytacji, w rozumieniu §156 BGB. Do zawarcia umowy w drodze przybicia w związku z upływem czasu aukcji dochodzi, jeżeli przybicie jako oświadczenie o przyjęciu (oferty – dodane JK) zostaje zastąpione poprzez upływ czasu. Przybicie, jako przesłanka zawarcia umowy, zgodnie z §156 BGB, jak zostało wywiedzione, jest oświadczeniem woli, co oznacza spowodowanie skuteczno prawnego sukcesu jednej ze stron (BGHZ 149, 129, 134 z dalszymi uwagami). Sam upływ czasu, z którym kończy się aukcja internetowa, nie stanowi oświadczenia woli i nie może również takowego (oświadczenia – dodane JK) zastąpić. Powód poprzez określenie biegu terminu aukcji internetowej, określił zgodnie z §148 BGB, termin na przyjęcie najlepszej propozycji. Umowne związanie stron nie zależy od upływu terminu, tylko od złożenia w trakcie trwającego terminu skutecznego oświadczenia woli. Do zawarcia umowy, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej, nie doszło poprzez przybicie w formie “rozumianego wprost upływu czasu” a poprzez przyjęcie przez Pozwanego ograniczonej w czasie propozycji Powoda. Na ważność propozycji nie wpływa fakt, iż została ona złożona składającemu najlepszą ofertę, a w związku z tym stanowiła ona tym samym zakończenie aukcji (por. BGHZ 149, 129,135). b) Wyłączenie prawa odstąpienia od umowy na podstawie §312 d ust.4 Nr. 5 BGB znajduje zastosowanie jedynie w przypadku takich licytacji, w których odmiennie niż w przypadku przedmiotowej aukcji internetowej na podstawie §156 BGB, do zawarcia umowy na odległość dochodzi w drodze udzielenia przybicia jednemu z uczestników aukcji. Przepis §312d ust.4 Nr.5 BGB nie znajduje zastosowania do umów licytacji, które zostały zawarte w innej drodze niż na podstawie §156 BGB. Taka konstatacja wynika z literalnego brzmienia normy (aa) systemowej wykładni (bb) oraz z rozpoznawalnego sensu i celu regulacji prawnej wynikającego z przepisów (cc)
aa) Zgodnie z § 312 d ust. 4 Nr. 5 BGB prawo odstąpienia od umowy nie przestępuje w przypadku umów zawieranych na odległość, do których dochodzi “w drodze licytacji (§ 156 BGB)”. W prawdzie, zgodnie z powszechną wykładnią literalną, także przedmiotowa aukcja internetowa, podczas której do zawarcia umowy nie dochodzi zgodnie z § 156 BGB, może być rozumiana jako licytacja. Jednakże, wyjątek przewidziany w przepisie § 312 d ust. 4 Nr. 5 BGB, znajduje zastosowanie zgodnie z jego literalnym brzmieniem, jedynie w przypadku takich licytacji, które prowadzą do zawarcia umowy na podstawie § 156 BGB tj. poprzez ofertę i przybicie. Wynika ro z wyraźnego odwołania się do § 156 BGB oraz ze sformułowania odnoszącego się do zawarcia umowy, zgodnie z którym umowa na odległość “musi zostać zawarta “w formie” licytacji zgodnie z § 156 BGB. Literalne brzmienie przepisu nie pozwala na rozszerzenie zakresu jego zastosowania na licytacje, w przypadku których do zawarcia umowy na odległość nie dochodzi na podstawie § 156 BGB
bb) Systemowa wykładnia z normy §312 d ust.4 Nr.5 BGB sprzeciwia się wykładni rozszerzającej. Przepis §312d ust.4 Nr.5 BGB przewiduje obok innych dyspozycji, między innymi wyjątek od zasady zdefiniowanej w §312 d ust. 1 BGB, zgodnie z którym konsumentowi, który zawarł z przedsiębiorcą umowę na odległość, przysługuje prawo odstąpienia od umowy. Usytuowanie przedmiotowej normy jako wyjątku od ustawowej zasady przemawia za restrykcyjnym traktowaniem niniejszego przepisu oraz przeciwko wykładni rozszerzającej, która prowadziłaby do objęcia wyjątkiem również aukcji internetowych prowadzących do zawarcia umowy w innej formie, niż przewidziana w §156 BGB.
cc) Również materiał prawny i wynikający z niego cel ustawowej regulacji odstąpienia od umowy nie przemawia za takim rozumieniem, a przeciwko rozszerzającej wykładni wyjątkowych stanów faktycznych.
1) Regulacja prawna prawa odstąpienia od umowy ma swoje źródło we wspólnotowej dyrektywie o umowach zawieranych na odległość, która w art. 6 przyznaje konsumentom prawo odstąpienia od umowy. To zalecenie, zostało przez niemieckiego ustawodawcę pierwotnie wdrożone do §3 FernAbsG , ustawy której przepisy zostały następnie, w przeważającej części w niezmienionym brzmieniu, wprowadzone do §312 d BGB. Zgodnie z dyrektywą o umowach na odległość i projektem ustawy o umowach na odległość, celem regulacji prawa odstąpienia od umowy w przypadku umów na odległość jest ochrona konsumenta przed niebezpieczeństwem podjęcia przy zakupie błędnej decyzji, która może być spowodowana faktem, iż konsument w przypadku transakcji na odległość nie ma zazwyczaj możliwości obejrzenia towaru przed zakupem albo zapoznania się z właściwościami (towaru) w osobistej rozmowie (porównaj motyw 14 dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r o ochronie konsumentów przy umowach na odległość Abl. EG Nr L 144 z dnia 4 czerwca 1997 str. 19, Uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o umowach na odległość oraz innych zagadnień prawa konsumenckiego, jak również dostosowaniu przepisów do waluty Euro (BT-Drucks 14/2658, str. 15)
2) Dyrektywa o umowach na odległość nie ma zastosowania, zgodnie z Art. 3 ust. 1 do “umów zawartych w trybie licytacji”. Nie należy jednak z tego wnioskować, iż w przypadku tego rodzaju aukcji internetowych konsumentowi nie powinno przysługiwać prawo do odstąpienia od umowy. Dyrektywa o umowach na odległość nie zawiera definicji pojęcia licytacja. Ani brzmienie dyrektywy ani materiały robocze dotyczące jej projektu, nie wyjaśniają czy tego rodzaju aukcje internetowe, w przypadku których do zawarcia umowy dochodzi w inny sposób niż poprzez przybicie jednego z licytantów powinny został wyłączone spod zakresu zastosowania dyrektywy o umowach na odległość. Z uzasadnienia Rady z dnia 29 czerwca 1995 r. do przedłożonego wspólnego stanowiska z dnia 29 czerwca 1995 r, Nr 19/95 (AB1. EG Nr C 288/1 z dnia 30 października 1995 r.), w którym zawarte jest określenie wyjątków dla licytacji, można jedynie wywnioskować, że “praktyczne osobliwości licytacji” usprawiedliwiają wyłączenie ich z zakresu zastosowania dyrektywy. (aaO, S. 10) Z tego nie wynika jednak, czy tylko konwencjonalne licytacje czy też tego rodzaju aukcje internetowe powinny zostać wyłączone. Przeciwko takiej wykładni świadczy ponadto okoliczność, iż (aukcje internetowe) nie zostały uwzględnione w ramach technik porozumienia się na odległość, które zostały zdefiniowane w załączniku I do dyrektywy zawierającym rozpowszechnione w 1997 r. przypadki zastosowania Internetu.
Abstrahując od tego, z dyrektywy o umowach na odległość nie można wyprowadzić rozszerzającej wykładani § 312 d ust. 4 Nr. 5 BGB, nawet gdyby przedmiotowe aukcje internetowe były rozumiane jako licytacje w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy. Z uwagi na zamierzony cel ochrony konsumentów, dyrektywa zawiera jedynie wskazania minimalne dla państw członkowskich. O ile dyrektywa nie zawęża swojego zakresu zastosowania i nie sprzeciwiają się temu normy prawa wspólnotowego, Państwa Członkowskie mogą wprowadzić dalej idące regulacje chroniące konsumentów, w tym również takie regulacje które zawężają wyjątek w postaci licytacji, oraz które przyznają konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy także w przypadku, w którym dyrektywa nie zawiera wyraźnych wskazań w tym zakresie. Odpowiednio, art. 14 zd. 1 dyrektywy o umowach na odległość wyraźnie zezwala, aby państwa członkowskie wprowadziły lub zachowały w zakresie normowanym niniejszą dyrektywą zgodnie z Traktatem WE, bardziej restrykcyjne zasady w celu zapewnienia konsumentom wyższego poziomu ochrony.
3) Rządowy projekt ustawy FernAbsG przewidywał w §1 ust.3 Nr.7 lit. c podobnie jak art.3 ust.1 dyrektywy o umowach na odległość, że ustawa w całości nie powinna mieć zastosowania do umów na odległość, do których zawarcia dochodzi “w drodze licytacji.” Literalne brzmienie projektu nie zawiera odesłania do §156 BGB. Z uzasadnienia projektu (BT-Drucks 14/2658, str 33) można wywnioskować, iż (ustawodawca) miał na myśli licytacje, w przypadku których do zawarcia umowy dochodzi poprzez przybicie udzielone jednemu z licytantów. Wskazuje się tam wyraźnie na sądowe licytacje i publiczne prywatne licytacje, w przypadku których dla zaistnienia skutku prawnego, rozstrzygające jest przybicie (§90 ZVG ; por. również §7 Rozporządzenia o zawodowych licytacjach ). W uzasadnieniu projektu stwierdza się, że przeszkodą dla licytacje na odległość (na przykład przez internet) byłoby gdyby konsumenci niemieli ustawowo zagwarantowanego prawa odstąpienia od umowy. Odnosi się to jednak tylko do “umów w przypadku których zawarcie związane jest bezpośrednio z wirtualnym przybiciem złożonej oferty” (aaO). Nie jest wyraźnie stwierdzone, czy twórca uzasadnienia projektu miał na myśli przybicie udzielone on-line w znaczeniu prawnym (§ 156 BGB) czy też rozumiał pojęcie przybicia w sensie nie technicznym. Kwestia ta może jednak pozostać bez odpowiedzi.
Z uwagi na zalecenie komisji prawnej, ochrona konsumentów w przypadku umów sprzedaży zawieranych w drodze licytacji została wzmocniona w podwójny sposób w porównaniu z projektem rządowym i dyrektywą o umowach na odległość. Zakres zastosowania ustawy o umowach na odległość (§1 FernAbsG) został zgodnie z zaleceniem, odmiennie niż w §1 ust.3 Nr.7 lit.c rządowego projektu ustawy i odmiennie niż w przypadku art. 3 ust. 1 dyrektywy, rozciągnięty na licytacje, w taki sposób, aby zapewnić konsumentowi otrzymanie od przedsiębiorcy stosownych informacji (BT-Drucks. 14/3195, str.30).
W przypadku licytacji, nie powinno mieć zastosowania uregulowane w §3 rządowego projektu ustawy prawo odstąpienia od umowy. Zgodnie z zaleceniem, wyjątek zdefiniowany w §3 ust 2 nr 5 FernAbsG zawiera odmiennie do §1 ust. 3 Nr.7 lit. c rządowego projektu ustawy, wąskie znaczenie (pojęcia licytacji), w którym w celu konkretyzacji pojęcia licytacji wskazuje się wyraźne odesłanie do § 156 BGB oraz wyłączenie prawa do odstąpienia od umowy jest ograniczone do takich umów zawieranych na odległość, które dochodzą do skutku w drodze licytacji (§ 156 BGB).
Ustawodawca podążając za zaleceniem komisji prawnej, nie dokonał zmiany (regulacji) w ustawie o umowach na odległość a następnie przejął tę (regulację) do BGB w prawie nie zmienionym brzmieniu. Należy z tego wywnioskować, iż celem ustawodawcy było przyznanie konsumentom w przypadku umów zawieranych na odległość silniejszej pozycji niż to było przewidziane w projekcie ustawy rządowej i w dyrektywie o umowach na odległość, oraz że (ustawodawca) uznał za konieczne zgodnie z uzasadnieniem komisji prawnej do § 1 ustawy FernAbsG, ograniczenie wyłączenia prawa do odstąpienia od umowy do licytacji w rozumieniu § 156 BGB i dzięki temu utrzymać prawo konsumentów do odstąpienia od umowy w przypadku aukcji internetowych przedmiotowego rodzaju.
Zgodnie z powyższym, w uzasadnieniu komisji prawnej, większość tzw. “licytacji internetowych” nie będzie licytacjami “w rozumieniu prawnym”, która jako (forma) zawarcia umowy została zdefiniowane w §156 BGB, w przypadku której (umowy) do związania dochodzi poprzez z jednej strony złożenie oferty, a z drugiej poprzez jej przyjęcie w drodze przybicia; definitywność “przybicia” stanowi istotną cechę licytacji która również w przypadku umów na odległość musi zostać zachowana (aaO). Do tych rozważań nawiązuje ponadto sformułowanie zaproponowanego przez komisję prawną postanowienia §3 ust.2 Nr.5 FernAbsG, zgodnie z którym prawo odstąpienia od umowy nie powinno przysługiwać w odniesieniu do umów na odległość które zostają zawarte w formie licytacji (§156 BGB). W związku z tym, że ustawodawca podążając za zaleceniem komisji, wyłączył spod prawa odstąpienia “prawdziwe licytacje na odległość” (aaO str 30, 32), niedozwolone jest rozszerzanie normy z §312 d ust.4 Nr.5 BGB na takie aukcje internetowe, w przypadku których umowa na odległość, podobnie jak w przedmiotowym stanie faktycznym, nie dochodzi do skutku w trybie §156 BGB poprzez ofertę i przybicie.
4) Cel ochronny prawa odstąpienia uregulowanego w §312d ust.1 BGB oraz rozłożenie interesów nie przemawiają za, a raczej przeciw rozszerzającej wykładni §312 d ust. 4 Nr.5 BGB. Ustawowe prawo odstąpienia powinno, jak zostało to powyżej wywiedzione chronić konsumenta od ryzyka związanego z transakcjami na odległość, w przypadku których (konsument) nie może zazwyczaj obejrzeć towarów przed zawarciem umowy. Taka potrzeba ochrony występuje również w przypadku aukcji internetowych przedmiotowego rodzaju. Licytant może zazwyczaj zasięgnąć informacji na temat oferowanych towarów jedynie przy pomocy danych pozostawionych do dyspozycji w internecie. Konsument, który nabywa jakiś przedmiot od przedsiębiorcy w drodze aukcji internetowej, jest narażony na takie samo ryzyko, i wymaga podobnej ochrony jak w przypadku innych form sprzedaży na odległość. Uzasadnia to również cel ustawowego prawa odstąpienia, zgodnie z literalnym brzmieniem wyjątku przewidzianego w §312d ust.4 Nr.5 BGB, prawo to jest wyłączone w przypadku umów które dochodzą do skutku w formie licytacji zgodnie z §156 BGB czyli w drodze oferty i przybicia.
Nie sprzeciwiają się temu godne ochrony interesy przedsiębiorcy. U podstaw wyłączenia prawa odstąpienia od umowy, zgodnie z §312d ust.4 Nr.5 BGB, leży założenie, ze wykonanie prawa odstąpienia może utrudnić przeprowadzenie licytacji (por. BT-Drucks. 14/2658, str. 33 i BT-Drucks. 14/3195, str. 30). To, że obawa o aukcje internetowe eBay nie jest uzasadniona wynika z ogólnych warunków umownych eBay, które, zgodnie z brzmieniem obowiązującym w przypadku takich aukcji internetowych, u których podstaw leży założenie, że konsumentowi przysługuje względem przedsiębiorcy prawo odstąpienia od umowy. Na mocy §6 ust.5 ogólnych warunków umownych, przedsiębiorcy zostali wyraźnie zobowiązani do pouczenia konsumentów “o przysługującym im prawie odstąpienia od umowy.” Przedsiębiorcy mogą i muszą sie na to przygotować podejmując decyzję o wykorzystaniu jako formy sprzedaży umowy na odległość i chcąc wystawić swoje towary na internetowej aukcji organizowanej przez eBay.
5) Przepis §312d ust.4 Nr.5 BGB, również nie znajduje odpowiedniego zastosowania w przypadku licytacji internetowych, przedmiotowego rodzaju. Przesłanką zastosowania “per analogiam” normy prawnej, jest aby ustawa zawierała nieplanowaną lukę prawną (BGHZ 155, 380, 389). Nie ma w tym przypadku miejsca luka prawna, (luka prawna) wynika bowiem z niezamierzonego odstąpienia przez ustawodawcę od swojego planu regulacyjnego związanego z zamierzeniem legislacyjnym (BGHZ aaO, 390). Jak wynika z materiałów do ustawy o umowach na odległość, ustawodawca przewidział wyłączenie aukcji internetowych spod reżimu umów na odległość i świadomie stworzył regulację, zgodnie z którą (aukcje internetowe) są wyłączone spod ustawowego prawa odstąpienia od umowy, jako umowy które dochodzą do skutku poprzez ofertę i przybicie, zgodnie z §156 BGB. W przypadku innych odbiegających form zawarcia umów na odległość w drodze aukcji internetowej, konsumentowi, jak w przedmiotowym stanie faktycznym, przysługuje ustawowe prawo odstąpienia od umowy zgodnie z §312d ust. 1 BGB.
